Listy o Mszy Św. „Trydenckiej”: Dominus vobiscum

Wróćmy dzisiaj do Mszy św. i jej przebiegu. Powoli zbliżamy się do końca początku, to znaczy do ostatnich elementów obrzędów wstępnych. Mówiliśmy o Aspersji, modlitwach u stopni ołtarza, jego (i nie tylko) ucałowaniach, modlitwach: Aufer a nobis i Oramus te, okadzeniu, Introicie, Kyrie eleison, hymnie Gloria in excelsis Deo (dzięki mojej skłonności do dygresji robiliśmy to nie po kolei i na zmianę z innymi tematami, co – mam nadzieję – jakoś bardzo Ci nie przeszkadza). Oznacza to, że została nam jeszcze bodaj jedna duża część obrzędów wstępnych: oracja (łac. oratio – „modlitwa”) zwana kolektą. Ale przed nią, pojawia się jeszcze jeden obrzędowy element, który powtarza się w ciągu całej Mszy św. i to o nim chcę dziś napisać. Chodzi o wezwanie: Dominus vobiscum („Pan z wami”), na które pada odpowiedź Et cum spiritu tuo („I z duchem twoim”).

Można by powiedzieć: no dobra, ale po co o tym pisać? Czy nie znamy tego wezwania dobrze z Mszy posoborowej? Co to za różnica, czy mówi się to po łacinie, czy w jakimkolwiek innym języku? Jeśli czytałeś mój niegdysiejszy list na temat łaciny w liturgii, wiesz, że nie mam skłonności do jej fetyszyzowania. Zupełnie więc nie o to chodzi. Rzecz nie leży w samym wezwaniu, ale w jego rytualnej formie. A ta w klasycznej wersji rytu rzymskiego jest od zreformowanej znacząco odmienna.

 Dominus vobiscum pojawia się w starszej formie mszy sześciokrotnie: 1) przed kolektą; 2) przed Ewangelią; 3) przed ofiarowaniem; 4) w dialogu wstępnym prefacji; 5) przed oracją po Komunii (tzw. Postcommunio); 6) przed rozesłaniem. Poza punktami 2. i 4., zawsze wygląda w następujący sposób: celebrans opiera dłonie na krawędzi ołtarza, całuje go, składa ręce, obraca się w kierunku wiernych przez prawe ramię, mówi lub śpiewa Dominus vobiscum, rozkładając ręce mniej więcej na szerokość własnych ramion i znowu je składając, a następnie znowu obraca się przez prawe ramię z powrotem do ołtarza. Co interesujące, Ritus servandus, a więc normatywny opis Mszy, znajdujący się zawsze na początku mszału, nakazuje mu, aby obrót do ludu kapłan wykonywał „z oczami spuszczonymi do ziemi” (et demissis ad terram oculis).

Uderzająca jest hieratyczność tego gestu. To nie jest coś, co robi charyzmatyczny przywódca, odwracający się do swoich „falołersów” i krzyczący: „za mną!”. Nie jest to też życzliwe pozdrowienie od kogoś, kto ogarnia ciepłym spojrzeniem zgromadzonych wokół ołtarza ludzi, życząc im, aby Pan był z nimi. Obecna tu pewna bezosobowość czy „automatowość”, może dzisiaj niektórych drażnić lub wydawać się sztuczna, nieautentyczna. Mnie ona absolutnie fascynuje, a czytam ją – i w ogóle cały ten obrzęd – jako wezwanie do czujności (dziś powiedzielibyśmy może: uważności) na Obecność Pana przez niejako przekazanie zgromadzonym tej Obecności, zawartej w ruchu ucałowania ołtarza i wypowiedzenia wargami uświęconymi kontaktem z nim w kierunku wiernych słów, które są zarówno wezwaniem, jak też konstatacją. Ta Obecność wśród i w nas jest czymś obiektywnym. Kim jest dany ksiądz: czy go znamy, czy też nie, czy jest miłym i przystępnym człowiekiem, czy też zadufanym w sobie d…m, czy uważamy go za chodzącego po ziemi świętego, czy też ciężkiego drania – nie ma to znaczenia. Jest on tylko narzędziem czegoś (Kogoś) nieskończenie od niego i nas wszystkich większego.

Twój in Christo,