Listy o Mszy św. „Trydenckiej”: \"Oramus Te\" i Grób w Ołtarzu

Jak często zdarzyło Ci się uczestniczyć w obrzędzie poświęcenia ołtarza? Ja nigdy nie miałem takiej okazji. Zresztą zapewne gdybym miał, to chodziłoby o obrzęd zreformowany. Dlaczego w ogóle o tym wspominam? Bo zgodnie z obietnicą z poprzedniego listu chcę dziś poświęcić dwa słowa modlitwie Oramus te, która kończy modlitwy u stopni ołtarza (jeśli można tak to określić – ona sama jest odmawiana już przy samym ołtarzu), ta zaś znajduje niejako swoje wyjaśnienie w zawartym w Pontificale Romanum obrzędzie konsekracji nowego ołtarza („Pontyfikał” to księga liturgiczna zawierająca obrzędy zastrzeżone dla biskupa). Obrzędzie przedsoborowym, ponieważ – niestety – w tym zreformowanym wiele rzeczy uległo spłaszczeniu… Ale do rzeczy.   

Jak pamiętasz, wchodząc po stopniach, kapłan odmawia Aufer a nobis. Następnie przystępuje do samego ołtarza i całuje go, mówiąc: Oramus te, Domine, per merita Sanctorum tuorum quorum reliquiae hic sunt, et omnium Sanctorum: ut indulgere digneris omnia peccata mea. Amen. („Prosimy Cię, Panie, racz dla zasług Świętych Twoich, których relikwie tu się znajdują, oraz wszystkich Świętych, odpuścić wszystkie grzechy moje. Amen”).

Chrześcijanie już w pierwszych wiekach praktykowali sprawowanie mszy św. na (nad) grobach męczenników. Z czasem ta praktyka przeszła w umieszczanie relikwii tych ostatnich w specjalnym miejscu w ołtarzu. Można powiedzieć, że zamiast udawać się do grobu danego męczennika lub męczenników, grób ten przeniesiono do ołtarza tak, aby każda msza św. odbywała się super corpus martyris („nad ciałem świadka/męczennika”). W każdym razie związek między Najświętszą Ofiarą a świętymi, a zwłaszcza świętymi, którzy oddali życie za wiarę, jest w wierze Kościoła odwieczny.

No dobrze, ale na czym ten związek polega? Zajrzyjmy do Pontyfikału, on nam to objaśni. Za mną!

Obrzęd poświęcenia ołtarza (biorę tu na warsztat De Altaris Consecratione quæ fit sine Ecclesiæ Dedicatione, czyli konsekrację ołtarza dokonywaną bez jednoczesnego poświęcania całego kościoła) jest bardzo złożony, obejmuje też wiele przygotowań. Między innymi jest to przygotowanie wcześniej relikwii męczenników, które mają zostać złożone w ołtarzu. W tradycyjnej formie rytu obecność tych relikwii jest konieczna, w posoborowej teoretycznie również, choć nie ma tu już tak jednoznacznej obligatoryjności – wprowadzenie do zreformowanego pontyfikału mówi np., że lepiej poświęcić ołtarz bez relikwii, niż z relikwiami, co do których nie ma się pewności, że są autentyczne[1] . Ta ostatnia kwestia jest zrozumiała i uzasadniona, ale czy w takim razie nie byłoby lepiej po prostu nie poświęcać takiego ołtarza do czasu, kiedy nie zdobędzie się autentycznych relikwii?...

Jak przygotowuje się relikwie? Rubryka na początku obrzędu konsekracji ołtarza mówi tak:

Co ciekawe, zreformowany pontyfikał również zaleca odprawienie Wigilii przy relikwiach. Bardzo jestem ciekaw jak to w praktyce wyglądało przed soborem i jak to wygląda dzisiaj, tzn. na ile te czuwania faktycznie były i są odprawiane. Ale idźmy dalej.

W tym miejscu obrzędu, który wymaga umieszczenia relikwii w ołtarzu, biskup procesyjnie (z krzyżem i w asyście duchowieństwa) przechodzi do miejsca ich przechowywania. Zanim jednak wejdzie do tego pomieszczenia (pewnie kaplicy) staje przed wejście i ściągnąwszy mitrę z głowy modli się… modlitwą Aufer a nobis. Tą samą (sic!), którą w czasie każdej mszy odmawia kapłan wchodzący po stopniach od ołtarza: „Zgładź nieprawości nasze, prosimy, Panie, abyśmy do Świętego Świętych z czystym umysłem zasłużyli przystąpić”. Widzisz to? Miejsce przechowywania relikwii zostaje nazwane „Świętym Świętych”. Ołtarz, którym znajdują się relikwie, to Święte Świętych. To jedna i ta sama – najświętsza – rzeczywistość.

Po wejściu do pomieszczenia z relikwiami biskup, zwracając się w ich stronę modli się: Fac nos, quǽsumus, Dómine, Sanctórum tuórum tibi speciáliter dedicáta membra digne contíngere, quorum patrocínia cúpimus incessánter habére. Per Christum Dóminum nostrum („Spraw, prosimy Cię, Panie, abyśmy mogli godnie dotknąć członków Twoich Świętych, Tobie w szczególny sposób poświęconych, których opieki pragniemy nieustannie doświadczać. Przez Chrystusa, Pana naszego”). Następnie bierze naczynie z relikwiami i wraca z nim procesyjnie do ołtarza (z towarzyszeniem śpiewu). Po dojściu do ołtarza kładzie relikwie na przygotowane miejsce z zapalonymi świecami. Dokonuje poświęcenia (przez namaszczenie olejem Krzyżma) tej części ołtarza, gdzie zostaną umieszczone szczątki męczenników, nazywając ją po prostu grobem (sepulchrum). Następnie intonując antyfonę „Pod ołtarzem Bożym przyjęliście siedzibę Święci Boży: wstawiajcie się za nami u Pana Jezusa Chrystusa” wstawia tam naczynie z relikwiami. Z kolei poświęca – również przez namaszczenie – płytę, która ma zamknąć to miejsce i zamyka je przy wtórze antyfony „Pod ołtarzem Bożym słyszałem głosy zabitych, mówiących: «Dlaczego nie bronisz naszej krwi?»
I otrzymali boską odpowiedź: «Wytrwajcie jeszcze przez krótki czas, aż zostanie wypełniona liczba waszych braci»” (por. Ap 6,9-11). Wreszcie na koniec tej części obrzędu konsekracji ołtarza odmawia orację:

Relikwie reprezentują tutaj więc cohabitatio omnium Sanctorum („wspólnotę wszystkich Świętych”), ta zaś stanowi habitaculum aeternum („wieczne mieszkanie”) Bożego Majestatu. Innymi słowy, doczesne szczątki męczenników sprawiają, że ołtarz staje się Świętym Świętych, miejscem zamieszkiwania Bożej Obecności. I to właśnie w owym Sancta Sanctorum dokonuje się przebłagalna Ofiara naszego Pana, tak jak w qodesh haqqodashim Świątyni jerozolimskiej arcykapłan dokonywał przebłagania za grzechy Izraela w Yom Qippur. Modlitwa Oramus te, prośba o odpuszczenie grzechów przez zasługi męczenników, których grób znajduje się w ołtarzu, ściśle wiąże się (nawiązuje do) z oracją kończącą obrzęd umieszczenia w nim ich relikwii i jest odwołaniem się do mocy Bożej Obecności przejednanej przez zasługi świętych, w których Ona sama zamieszkuje.

Fascynuje mnie ta głębia przenikających się znaczeń i związków pomiędzy Oramus te (ale też Aufer a nobis!) a konsekracją ołtarza. O związkach z kultem świątynnym nie wspominając. Co Ty o tym sądzisz?

Twój in Christo,

[1] https://www.kkbids-old.episkopat.pl/index.php?id=263#id=265